Retinopatia cukrzycowa – objawy, badanie dna oka i leczenie

Co to jest retinopatia cukrzycowa?

Retinopatia cukrzycowa jest powikłaniem dotyczącym naczyń siatkówki – światłoczułej warstwy z tyłu oka. Z czasem naczynia mogą przeciekać, zamykać się albo tworzyć kruche nowe odgałęzienia. Skutkiem mogą być obrzęk, krwawienie, bliznowacenie i uszkodzenie widzenia.

Nie jest to jednak nazwa każdego problemu ze wzrokiem przy cukrzycy. Wahania glikemii mogą przejściowo zmieniać ostrość widzenia, a częściej niż w populacji ogólnej występują także zaćma i jaskra. Nagłe lub utrzymujące się zaburzenie widzenia wymaga badania, a nie przypisania go samemu poziomowi cukru.

Czy retinopatia daje pierwsze objawy?

Najczęściej nie. Wczesne zmiany mogą rozwijać się bez bólu, zaczerwienienia i pogorszenia ostrości. Widzenie jednym okiem może też częściowo maskować problem w drugim. Z tego powodu sprawdzanie tekstu na telefonie, tablicy okulistycznej lub nowych okularów nie wyklucza zmian na siatkówce.

Te objawy nie pozwalają rozpoznać stadium retinopatii. Mogą wystąpić także w odwarstwieniu siatkówki, krwotoku do ciała szklistego, zaćmie, jaskrze, chorobach plamki albo przy gwałtownej zmianie glikemii. Termin oceny powinien wynikać z charakteru i tempa objawów, a nie tylko z daty następnego przesiewu.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc okulistyczna?

Objaw może dotyczyć jednego lub obu oczu i może nie boleć. Zasłona, błyski i gwałtowny przyrost mętów mogą towarzyszyć odwarstwieniu siatkówki, które jest stanem nagłym. Nagła utrata widzenia z niedowładem, opadnięciem kącika ust lub zaburzeniem mowy wymaga telefonu pod 112, ponieważ może oznaczać udar.

Jakie są stadia retinopatii i czym jest obrzęk plamki?

W retinopatii nieproliferacyjnej występują zmiany w istniejących naczyniach siatkówki: mikrotętniaki, drobne krwotoki, przeciekanie lub obszary gorszego ukrwienia. Stopień może być łagodny, umiarkowany albo ciężki. W retinopatii proliferacyjnej powstają nowe, kruche naczynia, które mogą krwawić do ciała szklistego i tworzyć tkankę pociągającą siatkówkę.

Cukrzycowy obrzęk plamki jest osobną osią oceny, a nie po prostu ostatnim stadium retinopatii. Plamka odpowiada za ostre widzenie centralne potrzebne do czytania, prowadzenia pojazdu i rozpoznawania twarzy. Gdy gromadzi się w niej płyn, obraz może stać się zamazany lub zniekształcony. Obrzęk może współistnieć z różnym stopniem retinopatii.

Kiedy wykonać pierwsze i kolejne badanie oczu?

U dorosłych z cukrzycą typu 2 pierwsze kompleksowe badanie dna oka po rozszerzeniu źrenic powinno odbyć się przy rozpoznaniu lub krótko po nim. W cukrzycy typu 1 wykonuje się je najpóźniej w ciągu pierwszych pięciu lat od zachorowania. Objawy lub inne wskazania mogą uzasadniać wcześniejszą ocenę.

Kolejny termin zależy od wyniku, typu cukrzycy, wyrównania metabolicznego, ciąży i oceny okulisty. Przy braku zmian odstęp bywa wydłużany, natomiast istniejąca lub postępująca retinopatia wymaga częstszych kontroli. Nie należy samodzielnie przenosić terminu z ogólnej tabeli, gdy okulista zalecił krótszy odstęp.

Przy cukrzycy typu 1 lub 2 istniejącej przed ciążą badanie okulistyczne powinno odbyć się przed zajściem w ciążę albo najpóźniej w pierwszym trymestrze, a następnie w każdym trymestrze i według zaleceń po porodzie. Sama cukrzyca ciążowa zwykle nie jest wskazaniem do rutynowego przesiewu retinopatii, ale objawy wzrokowe nadal wymagają zwykłej diagnostyki okulistycznej.

Jak wygląda badanie w kierunku retinopatii?

Po kroplach rozszerzających źrenice widzenie z bliska może być zamazane, a światło bardziej dokuczliwe przez kilka godzin. Przed wizytą warto zapytać placówkę o przygotowanie i możliwość samodzielnego powrotu, szczególnie jeśli wcześniej silnie reagowałeś na krople.

Co pokazują OCT, angiografia i USG oka?

OCT tworzy przekrojowy obraz warstw siatkówki i jest podstawową metodą wykrywania oraz monitorowania obrzęku plamki. Nie zastępuje pełnej oceny dna oka, bo odpowiada na inne pytanie. Fotografia dna oka zapisuje wygląd większego obszaru siatkówki i ułatwia porównanie zmian w czasie.

Angiografia fluoresceinowa pokazuje przepływ i przeciekanie w naczyniach po podaniu barwnika. Okulista dobiera ją między innymi przy cięższych zmianach, planowaniu leczenia lub niewyjaśnionym pogorszeniu ostrości. USG jest szczególnie przydatne, gdy krwotok albo zmętnienie nie pozwalają obejrzeć dna oka. Nie każda osoba potrzebuje wszystkich tych badań.

Jak leczy się retinopatię cukrzycową?

Łagodne zmiany mogą wymagać przede wszystkim obserwacji i kontroli czynników ryzyka. Brak zabiegu na tym etapie nie oznacza, że wynik można zignorować – termin kolejnej oceny ma wykryć progresję zanim zagrozi widzeniu. W bardziej zaawansowanej chorobie leczenie dobiera okulista do stadium, obecności obrzęku plamki, ostrości widzenia, stanu drugiego oka i możliwości regularnych wizyt.

Leczenie zwykle ma zatrzymać lub spowolnić dalszą utratę widzenia; nie zawsze przywraca wzrok już utracony. Iniekcje często wymagają serii i regularnej oceny odpowiedzi. Nie należy zastępować ich kroplami, suplementem, ziołami ani „naturalnym leczeniem”, ponieważ nie docierają one do przyczyny zmian w siatkówce.

Jak zmniejszać ryzyko progresji?

Długoterminowa poprawa kontroli glikemii chroni wzrok, ale gwałtowna poprawa może czasowo nasilić istniejącą retinopatię. Nie jest to powód do utrzymywania wysokiej glikemii ani samodzielnego zmniejszania leczenia. Przy zaawansowanych zmianach plan intensyfikacji terapii cukrzycy powinien uwzględniać aktualne badanie oka i współpracę diabetologa z okulistą.

Jak przygotować się do okulisty?

Jeżeli nie rozumiesz skrótów w opisie, poproś o zapisanie ich pełnych nazw oraz wskazanie, którego oka dotyczą. Najważniejszym wynikiem nie jest pojedyncza liczba, lecz odpowiedź na cztery pytania: jakie jest stadium, czy plamka jest zajęta, czy potrzebne jest leczenie i kiedy ma odbyć się kontrola.